کتاب اخلاق و اقتصاد در قرآن - نشر پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

در جهانی که گاه اقتصاد را مجموعه‌ای از فرمول‌های خشک و اخلاق را مقوله‌ای شخصی و انتزاعی می‌پنداریم، این پرسش بنیادین مطرح می‌شود که آیا اصلاً ارتباطی سنجیده و نظام‌مند بین این دو عرصه وجود دارد؟ اگر آری، این ارتباط چگونه ترسیم می‌شود و چه نقشی در تنظیم مناسبات فردی و اجتماعی ما ایفا می‌کند؟ کتاب «اخلاق و اقتصاد در قرآن» اثر عمیق و تحلیلی علی‌اصغر هادوی‌نیا، نه‌تنها به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهد، بلکه نقشه‌ای جامع و منطقی ارائه می‌کند که بر مبنای آن می‌توان چگونگی تعامل و تأثیر متقابل اخلاق و اقتصاد را درک کرد.

درباره کتاب «اخلاق و اقتصاد در قرآن»

فرضیه محوری این اثر آن است که برای بررسی دقیق ارتباط اخلاق و اقتصاد، نیازمند یک «منطق» منسجم هستیم. این منطق، از الگویی برای نظام‌مندی معرفت‌های اقتصادی استخراج می‌شود. هادوی‌نیا با تکیه بر رابطه پرچالش «هست‌ها» (واقعیات و گزاره‌های توصیفی) و «بایدها» (احکام و ارزش‌های هنجاری)، و با اتکا به مبانی قرآنی، تلاش می‌کند این چارچوب منطقی را استخراج و تبیین کند. دستاورد کلیدی این تلاش فکری، ارائه مدلی چهارسطحی برای ترسیم ارتباط اخلاق و اقتصاد است. بر این اساس، این ارتباط در این سطوح برقرار می‌گردد: در سطح اول، مبانی فلسفی اقتصاد با فرااخلاق پیوند می‌خورد؛ جایی که مباحث هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی درباره اقتصاد، با مبانی ارزش‌گذاری اخلاقی گره می‌خورد. در سطح دوم، فلسفه اقتصاد (که به اهداف و مفاهیم کلان اقتصادی می‌پردازد) با بخش اول اخلاق هنجاری (مباحثی مانند فضیلت‌گرایی و وظیفه‌گرایی) مرتبط می‌شود. سطح سوم، ارتباط علم اقتصاد (با نظریه‌ها و مدل‌های تحلیلی خود) را با بخش دوم اخلاق هنجاری یا اخلاق کاربردی نشان می‌دهد؛ یعنی آن‌جا که باید در مورد مسائل عینی مانند عدالت توزیعی یا رفاه اجتماعی داوری اخلاقی کرد. و نهایتاً در سطح چهارم، ساختارهای اقتصادی نهادینه‌شده در جامعه، با اخلاق توصیفی (که به توصیف رفتارهای اخلاقی موجود در جامعه می‌پردازد) مورد مطالعه قرار می‌گیرد.
چرا باید این کتاب را خواند؟
خواندن این کتاب تنها به پژوهشگران حوزه اقتصاد اسلامی محدود نمی‌شود. هر متفکر و علاقه‌مندی که در پی درک یک جهان‌بینی یکپارچه از زندگی است، در این اثر گنجینه‌ای از اندیشه را می‌یابد. این کتاب به ما می‌آموزد که اقتصاد، جدا از ارزش‌های اخلاقی و الهیات، تصویری ناقص و گاه گمراه‌کننده ارائه می‌دهد. از طرفی، اخلاق نیز بدون درنظرگرفتن بسترهای اقتصادی و اجتماعیِ تحقق‌بخش، ممکن است در حد نظریه‌ای انتزاعی باقی بماند. مدل چهارسطحی ارائه‌شده، ابزاری قدرتمند برای تحلیل مسائل پیچیده امروز، از فقر و نابرابری تا تجارت بین‌الملل و نظام بانکی، در پرتو آموزه‌های قرآنی و دغدغه‌های اخلاقی است. این اثر نشان می‌دهد که قرآن کریم چگونه نظامی هماهنگ پیشنهاد می‌کند که در آن، تلاش برای معاش (اقتصاد) با تقوا و حسن‌خلق (اخلاق) عجین شده‌است.

خواندن کتاب «اخلاق و اقتصاد در قرآن» را به چه کسانی توصیه می‌کنیم؟

این اثر عمیق و روش‌گرا به دانشجویان، پژوهشگران و اساتید رشته‌های اقتصاد، علوم اسلامی، فلسفه اخلاق و مدیریت پیشنهاد می‌شود. همچنین فعالان فرهنگی و سردمداران عرصه‌های سیاست‌گذاری اقتصادی که در پی طراحی الگوهایی مبتنی بر ارزش‌های اسلامی هستند، می‌توانند با مطالعه این کتاب، بینش نظری لازم برای تدوین نظام‌های کارآمد و عادلانه را کسب کنند.